Nên chọn Juken cấp 2 hay cấp 3: review cuốn sách hay mình đọc về đề tài này

Nên chọn Juken cấp 2 hay cấp 3 có lẽ là câu hỏi mà nhiều gia đình Việt ở Nhật băn khoăn. Cho con Juken cấp 2 thì bé còn nhỏ quá, học phí trường tư cả một chặng dài cũng đắt, chưa kể học phí juku, đó là cả một khoản lớn đối với nhiều gia đình. Nhưng chọn cho con học công cấp 2 rồi lên cấp 3 thì lại sợ con bị bỏ lại, sợ là đang chưa cho con một lựa chọn đủ tốt, khi mà trong rất nhiều hội nhóm các mẹ chia sẻ về việc Juken cấp 2 của con.

Mỗi nhà một lựa chọn phù hợp nhất với hoàn cảnh gia đình, tính cách, học lực của con. Nhưng vì bản thân không sinh ra, lớn lên và trải qua thời gian cấp 1, 2, 3 ở đây để hiểu về hành trình con sắp phải đi, nên chắc hẳn nhiều bố mẹ vẫn cảm thấy không tự tin với lựa chọn của gia đình mình.

Rồi mình được giới thiệu một cuốn sách của thầy Higashida Takashi, giảng viên juku ở Tokyo, dạy hơn 20 năm và từng tiếp xúc khoảng 40.000 học sinh. Cuốn sách nói về con đường học cấp 2 công lập rồi thi cấp 3, con đường mà thầy gọi là lộ trình vàng. Mình đọc xong thấy đỡ hoang mang hẳn, nên làm 2 video ngồi kể lại cho các mẹ nghe, sau đó còn có một buổi seminar “Chuyện Juken tại Nhật” do MPKEN và Estate Plus tổ chức để mình chia sẻ lại kỹ hơn. Bài này mình viết lại như một bài review sách, bố mẹ nào đang phân vân giống mình hồi trước thì đọc thử nhé.

Hai video mình review cuốn sách, mình để ở đây, bạn nào thích nghe kể thì bấm xem:

Thi cấp 2 không phải là cuộc chiến công bằng

Đọc sách mình mới biết, đằng sau kỳ thi cấp 2 là mấy chuyện ít ai nói với bố mẹ.

Chuyện thứ nhất là cuộc đua này bắt đầu sớm lắm. Muốn thi vào trường tư cấp 2, phần lớn các bé bắt đầu học từ lớp 3, lớp 4, rất ít bé đợi đến lớp 5, lớp 6. Tới lớp 5, lớp 6 là giai đoạn tăng tốc, nhiều bé phải bỏ cả bơi, vẽ, đàn để dồn sức cho kỳ thi.

Chuyện thứ hai là trong cùng một lớp có những bé chênh nhau gần một tuổi. Bé sinh tháng 4 và bé sinh tháng 3 năm sau ngồi học chung, cùng vào juku lúc 8, 9 tuổi. Ở tuổi đó chênh nhau một năm là chênh rất nhiều, về sức lẫn về độ chín. Lớn lên thì không khác gì nhau, nhưng ngay vạch xuất phát thì bé sinh cuối năm thiệt hơn hẳn.

Chuyện thứ ba là môi trường juku là môi trường xếp hạng. Điểm cao ngồi bàn trên, điểm thấp ngồi bàn dưới. Có bé thích được đua, được leo hạng. Có bé chỉ hợp nhịp bình bình, giống người lớn mình thôi, người thích ổn định, người thích phấn đấu. Với bé nhóm thứ hai, áp lực kéo dài mấy năm liền bào mòn lòng tự trọng ghê lắm. Bố mẹ nghĩ cố ba năm không được thì thôi, nhưng với một đứa trẻ, ba năm thấy mình luôn kém bạn là vết hằn rất lâu.

Đọc tới đây mình mới hiểu, câu hỏi không phải là nhà mình có tiền cho con thi hay không, mà là con mình có chịu được kiểu áp lực đó không, và bố mẹ có thời gian đồng hành cùng con không. Có nhà đủ tiền nhưng con không trụ được. Có nhà con rất hợp cạnh tranh nhưng bố mẹ đi làm 7 giờ tối mới về, không kèm nổi, cũng phải tính đường khác.

Đọc tới đây, tự dưng mình nhớ lại câu thầy giáo cấp 2 của mình ngày xưa từng nói, đợt làm video kể về cuốn sách mình cũng có nhắc tới: có bé cấp 2 dở, lên cấp 3 lại giỏi; cấp 3 dở, lên đại học mới giỏi; đại học dở, ra trường đi làm lại bứt lên. Mỗi đứa có một thời điểm nở hoa khác nhau. Ép con nở đúng mùa bố mẹ muốn là dễ lỡ mất mùa hoa thật của con nhất.

Lộ trình vàng là chạy marathon, không phải chạy nước rút

Không thi cấp 2 không có nghĩa là cho con chơi thả ga sáu năm tiểu học rồi lên cấp 2 mới tính. Thầy ví thi cấp 2 là chạy nước rút, còn học cấp 2 công rồi thi cấp 3 là chạy marathon: xuất phát cùng lúc, nhưng mình chạy đều để dành sức cho chặng sau.

Theo sách, kết quả thi cấp 3 gần như được quyết định một nửa ngay trong sáu năm tiểu học. Mà quyết định ở đây không phải học trước kiến thức cấp 2, mà là xây bốn cái nền dưới đây.

Nền thứ nhất: con biết tự học, quan trọng hơn điểm số lớp 1, 2, 3

Bài tập tiểu học ở Nhật rất ít, có khi 10, 15 phút là xong. Nếu bố mẹ chỉ nói “con làm bài tập đi” thì gần như chưa xây được gì. Cái cần là để con tự đặt mục tiêu nhỏ, ví dụ năm nay lấy Eiken cấp 3, lấy Kanken cấp mấy, rồi tự tính mỗi ngày học bao nhiêu phút, bao nhiêu trang, không đạt thì tự chỉnh.

Bẫy ở đây là bố mẹ sắp sẵn hết cho con: hôm nay học mấy trang mới được đi ngủ, juku giao gì thì làm nấy. Trước mắt điểm vẫn lên thật, nhưng con chỉ quen làm theo lời dặn, chứ chưa biết tự học là gì. Lên cấp 2 bố mẹ hết kè được từng trang, lúc đó mới thấy rõ nhà nào có nền, nhà nào không. Mình vẫn hay tự nhắc mình: mình muốn con biết tự học, hay chỉ cần con biết làm theo thời khóa biểu người lớn sắp sẵn là đủ?p>

Nền thứ hai: tiếng Anh học đều từ tiểu học, nhưng đừng chỉ cày Eiken

Tiếng Anh tiểu học ở Nhật nhẹ lắm, gần như chỉ bảng chữ cái và vài mẫu câu. Lên cấp 2 độ khó nhảy vọt, ngữ pháp nặng hẳn. Bé có nền từ tiểu học sẽ nhẹ đi nhiều, bé đợi cấp 2 mới học thì đuối, mà lịch cấp 2 lại dày. Tiếng Anh tốt còn được nhiều trường cấp 3 cộng điểm chứng chỉ khi xét tuyển.

Nhưng sách dặn hai điều mình thấy rất đúng. Một, đừng coi Eiken là tất cả: Eiken chủ yếu trắc nghiệm, viết rất ít. Nhiều bé có Eiken cấp 3, cấp 2 rồi mà lên cấp 2 vẫn mất điểm vì lỗi buồn cười như quên thêm “s”, sai chính tả, chia động từ sai, vì bé học theo phản xạ như tiếng mẹ đẻ, nói tự tin nhưng không giải thích được vì sao câu đó đúng. Hai, với mục tiêu thi cấp 3, tiểu học dừng ở khoảng Eiken cấp 3 là ổn, không cần đua lên cấp cao từ lớp 1, lớp 2. Cần là học đều nghe, nói, đọc, viết, và nhất là đừng bỏ ngữ pháp với

viết câu.

Nền thứ ba: toán, chỗ dễ hổng nhất

Toán tiểu học là số học, lên cấp 2 chuyển sang đại số và hình học, khác hẳn. Đề toán Nhật lại dài, phải đọc hiểu đề mới làm được, nhiều bé không làm được không phải vì không biết cách giải, mà vì đọc chưa xong đề đã hết giờ.

Sách chia hai trường hợp. Bé khá, có năng khiếu và thích toán thì lớp 5, lớp 6 có thể học trước một chút toán cấp 2, đi vào vùng ít cạnh tranh hơn thay vì chen vào đường đua thi cấp 2. Bé chưa vững thì đừng học trước vội, cứ làm chắc phép tính cơ bản, nhận diện hình và luyện đọc đề. Móng hổng mà xây tầng thì dễ sụp lắm.

Nền thứ tư: cho con đi học ngoại khóa để hiểu con mình hơn

Tiểu học là lúc con còn nhiều thời gian nhất. Cho con thử bơi, vẽ, đàn, thể thao, vừa là khám phá sở thích, vừa là dịp bố mẹ quan sát: con mình hợp môi trường cạnh tranh hay môi trường nhẹ nhàng, con thích thắng hay thích yên ổn. Nhìn con chơi, con thua một ván game, nhiều khi hiểu con hơn nhìn bảng điểm.

Chuyện tiền: trường tư hơn 100 man một năm, trường công gần như không tốn học phí

Trong sách có đề cập tới tiền học phí, trường tư cấp 2 là hơn 100 man một năm, tức hơn 1 triệu yên, chưa kể tiền juku mấy năm ôn thi trước đó. Vào được rồi cũng chưa chắc xong, nhiều bé vào cấp 2 tư vẫn học juku tiếp.

Trong khi cấp 2 công lập gần như không tốn học phí, chuyện juku ở cấp 2 cũng linh hoạt theo túi tiền từng nhà. Nói vậy không phải trường tư không đáng tiền: thi khó, học phí cao cũng là cái lọc, mặt bằng học sinh đồng đều, môi trường thường tốt. Bố mẹ phải cân cả chặng đường, chứ đừng chỉ nhìn học phí một năm.

Có một chi tiết nhỏ mà thực tế: trường công là học đúng tuyến, không chọn trường ở thành phố khác được. Gần cuối tiểu học nhà trường gửi giấy hỏi con có vào trường theo tuyến không, nhà nào đã đỗ trường tư và xác nhận không vào thì tên con được rút khỏi danh sách. Còn trường quốc lập thì phải thi, cách thi cũng khác trường tư.

Thế rốt cuộc khi nào cho con vào juku?

Sách không chốt một mốc chung cho mọi nhà, mình thấy thế lại hay. Chỉ có mấy gợi ý rất thực tế:

• Con vẫn ổn ở trường, tiếng Anh và toán không có vấn đề gì, thì vào juku từ lớp 8, lớp 9 vẫn kịp, có bé chỉ học thêm một vài môn yếu.
• Con bị hổng nền, điểm ở trường toàn mức 3 theo thang đánh giá của Nhật, thì nên đi sớm, từ lớp 6, lớp 7 cũng được, để thầy cô còn kịp lấp lỗ hổng. Vì lên cấp 2 mỗi năm có khoảng ba kỳ thi, điểm quy ra thang 5 và tính vào điểm nội bộ (内申点), cái này ảnh hưởng trực tiếp tới thi cấp 3.
• Bé vốn đã khá mà cho đi quá sớm cũng dở, nhịp juku chậm hơn sức con, con lại chán.

Thêm một điều bố mẹ nên biết: juku mỗi nơi mỗi khác. Có trường chuyên luyện thi cấp 2, có trường vốn luyện thi cấp 3 nhưng mở lớp cho bé lớp 4 tới lớp 6 để tạo thói quen học. Kinh nghiệm Tokyo không áp nguyên cho các tỉnh khác được, cứ đi hỏi, đi học thử, nói chuyện với thầy cô ở gần nhà mình là chắc nhất.

Mấy chuyện các mẹ kể thêm hôm seminar, không có trong sách

Buổi seminar mình chia sẻ về cuốn sách, MPKEN và Estate Plus tổ chức, các mẹ tham dự kể thêm mấy chuyện thật rất đáng nghe:

• Eiken không dạy viết. Một mẹ kể con có Eiken cấp 2 mà lên cấp 2 vẫn sai ngữ pháp cơ bản. Cách xử lý được gợi ý là chọn giáo trình có phần ngữ pháp rõ ràng như Let’s Go, Family and Friends, học đều từ đầu tới cuối, đừng chỉ cày đề Eiken.
• Giáo viên quan trọng hơn trung tâm. Cùng một chương trình, có cô sửa phát âm, ngữ pháp cho con từng chút, có cô chỉ để con nói cho vui. Bé nhỏ học online 15 phút một buổi, thời gian chỉ đủ mở sách rồi đóng lại, nên nếu mục tiêu là nói lưu loát thì để dành giai đoạn sau, khi con đã chắc ngữ pháp.
• Một mẹo nghe lạ mà có lý: cho bé nhỏ học tiếng Anh với giáo viên người Nhật. Vì cô giải thích ngữ pháp bằng tiếng Nhật, thứ tiếng con hiểu rõ nhất. Giải thích một ngoại ngữ bằng một ngoại ngữ khác, bé nói đúng theo phản xạ mà không hiểu tận gốc.
• Đừng đánh giá con qua điểm ở trường. Tiểu học thấy con nộp đủ bài là “ổn”, nhưng ổn ở trường chưa chắc nền đã chắc.
• Cho con “nhiễm” thông tin tự nhiên. Một mẹ kể con bắt đầu muốn thi cấp 2 vì nghe bạn trong lớp nói chuyện, vì nhà gần một trường tư liên cấp. Từ lớp 4, hai mẹ con cùng lên mạng tìm hiểu, cùng đi tham quan trường, con dần tự quyết. Trong nhà cứ để sẵn sách, từ điển, trẻ con hay tra cứu vào lúc bố mẹ không ngờ nhất.
• Kiên nhẫn với tiếng Anh. Một mẹ kể con học năm năm chỉ trả lời “yes” với “no”, tới năm thứ sáu tự nhiên nói một tràng. Con ngồi vào bàn học đều đặn đã là thành công rồi, đòi nửa năm nói được là đòi điều không tưởng.

Bạn nào muốn nghe cả buổi chia sẻ thì xem bản ghi lại ở đây:

Đọc xong, nhà mình nghĩ thế này

Mình không dám khuyên ai nên hay không nên cho con thi cấp 2. Nhà mình đọc xong thì bình tĩnh hơn nhiều: thôi không chạy theo phong trào, cứ nhìn con mình trước, tính cách thế nào, sức học ra sao, rồi nhìn lại nhà mình, thời gian và tiền bạc đồng hành được tới đâu, rồi chọn một đường và đi đều theo đường đó.

Nhà nào chọn thi cấp 2 thì xác định con phải chịu được áp lực mấy năm đầu. Nhà nào chọn cấp 2 công rồi thi cấp 3 như nhà mình đang hướng tới thì xác định đây là đường dài, chạy đều từ tiểu học, không phải buông cho con chơi. Xuất phát không chậm hơn ai đâu, chỉ là cách chia sức khác nhau thôi.

Cuốn sách này mình thấy hợp nhất với bố mẹ đang có con học tiểu học ở Nhật mà trong lòng đang rối như mình hồi trước. Đọc để hiểu cuộc chơi trước, rồi quyết gì cũng chủ động hơn. Còn mình thì vẫn vừa làm vừa sửa như mọi nhà thôi, bớt hoang mang được chút nào hay chút đó.

Từ vựng tiếng Nhật trong bài

Về kỳ thi và trường học

• 中学受験 (ちゅうがくじゅけん): thi vào cấp 2 (trường tư, quốc lập)
• 高校受験 (こうこうじゅけん): thi vào cấp 3
• 受験 (じゅけん): việc thi, dự thi
• 塾 (じゅく): trường luyện thi, lớp học thêm
• 公立 (こうりつ): công lập
• 私立 (しりつ): tư thục
• 国立 (こくりつ): quốc lập
• 小学校 (しょうがっこう): trường tiểu học
• 中学校 (ちゅうがっこう): trường cấp 2
• 高校 (こうこう): trường cấp 3
• 通学区域 (つうがくくいき): khu vực tuyển sinh theo tuyến

Về đánh giá và học lực

• 内申点 (ないしんてん): điểm nội bộ, học bạ, dùng khi xét tuyển cấp 3
• 偏差値 (へんさち): chỉ số lệch, thước đo mức độ khó của trường
• 成績 (せいせき): thành tích, điểm số
• 読解力 (どっかいりょく): năng lực đọc hiểu
• 自己肯定感 (じここうていかん): lòng tự trọng, cảm giác khẳng định bản thân
• 習い事 (ならいごと): các lớp năng khiếu, hoạt động ngoại khóa
• 自学自習 (じがくじしゅう): tự học, tự ôn

Về chứng chỉ và kỳ thi cụ thể

• 英検 (えいけん): kỳ thi năng lực tiếng Anh Eiken
• 説明会 (せつめいかい): buổi giới thiệu, tham quan trường
• 適性検査 (てきせいけんさ): bài kiểm tra năng lực (kiểu thi của một số trường)
• 面接 (めんせつ): phỏng vấn

Bài viết là cảm nhận của mình sau khi đọc cuốn sách về lộ trình vàng của tác giả 東田高志 (Higashida Takashi), giảng viên juku tại Tokyo hơn 20 năm, kết hợp nội dung buổi seminar “Chuyện Juken tại Nhật” do MPKEN và Estate Plus tổ chức.

✨ Nếu thấy bài này hay, share giúp mình nha — biết đâu bạn bè của bạn cũng đang cần! ✨

Có thắc mắc gì cứ inbox cho mình nhé.